In Dulci Jubilo | Festival Ateneo Barroco

ATENEO BARROCO 2026 | 8ª EDICIÓN

Santiago de Compostela
martes 20 outubro 2026 | 20.00

# concerto 6 # violas da gamba # quintón #

IN DULCI JUBILO
Bach, a ineludible recreación

ACCADEMIA DEL PIACERE
FAHMI ALQHAI

JOHANNA ROSE  viola da gamba tenor
RODNEY PRADA  viola da gamba baixo
RAMI ALQHAI  viola da gamba baixo
JAVIER NÚÑEZ  órgano
FAHMI ALQHAI  quintón / dirección

Johann Sebastian Bach / Johann Michael Bach

Para os músicos de igrexa alemáns, e particularmente para os organistas, improvisar e compoñer arranxos sobre as coñecidas e sinxelas melodías dos corais da tradición reformista luterana formou sempre parte do seu traballo diario, e é por iso que Johann Sebastian Bach nos deixou centos de exemplos, escritos ao longo de toda a súa vida. Abonda dicir que Bach experimentou todas as formas posibles de embelecer esas melodías, familiares para os fieis alemáns, facendo uso da súa extrema habilidade para o contrapunto. A proposta de Accademia del Piacere proporciónanos a oportunidade de escoitar exemplos de cada procedemento utilizado por Bach: dende a simple ou ornamentada harmonización da melodía na voz aguda até a demostración da súa mestría insuperable da arte do contrapunto, engadindo contramelodías e edificando verdadeiras fantasías.

Bach readaptou en decenas de ocasións unha mesma versión dun coral, xa fose para órgano, para coro ou para instrumentos. As súas reducións para órgano reflicten un pensamento melódico de voces independentes, cantables, esencialmente vocais, aínda que interpretadas por instrumentos. Accademia del Piacere propón recuperar esa vocalidade instrumental de liñas independentes, verdadeiro núcleo destas obras, cun cuarteto dun dos instrumentos máis dotados para o ideal de imitación da voz humana, a viola da gamba, tan querido e usado polo mesmo Bach e tan capaz de pronunciar palabras sen dicir palabras dende un sinxelo xesto de arco.

Baixo a dirección artística do violagambista Fahmi Alqhai, Accademia del Piacere é un dos conxuntos de música antiga máis salientables de Europa. Recoñecido pola audacia dos seus proxectos innovadores, a súa excelencia interpretativa e a súa poderosa presenza escénica, o grupo sitúase á vangarda dunha interpretación historicamente informada pero profundamente emocional. A súa concepción da música antiga como unha arte viva, expresiva, apaixonada e actual, convérteo nun referente na comunicación directa e vibrante co público. Galardoada con prestixiosos premios internacionais, Accademia de Piacere ten actuado en boa parte dos escenarios e festivais máis importantes do mundo.

_

IN DULCI JUBILO
A musicofilia de Martín Lutero é un dos sucesos máis afortunados da historia da música occidental. Grazas a ela, a igrexa reformada situou no centro da súa renovada liturxia os corais: un gran corpus de melodías sinxelas e de fácil aprendizaxe para o pobo, naturalmente con texto xa en alemán. Algunhas delas foron compostas ex novo durante o século XVI –incluso de man do propio Lutero–, pero a maioría foron tomadas de vellos cantos, e en particular dos latinos do gregoriano aos que substituían, como por exemplo Nun komm’ der Heiden Heiland, procedente dun himno ambrosiano; houbo tamén reciclaxe de cancións profanas, caso o alegre In dir ist Freude.

Para os músicos de igrexa alemáns, e particularmente para os organistas, improvisar e compoñer arranxos sobre esas melodías formou sempre parte do seu traballo diario e é por iso que Johann Sebastian Bach nos deixou centos de exemplos, escritos dende o inicio da súa carreira profesional até, literalmente, o seu mesmo leito de morte. Lonxe de ser unha pesada obriga, a familiaridade (aínda hoxe!) dos fieis alemáns con estas melodías facilita ao músico litúrxico un magnífico punto de partida para, ao reelaborar ese material, garantir a encantadora combinación de novidade e evocación do coñecido que é fórmula infalible para compracer ao bo ouvinte.

Abonda dicir que Bach experimentou todas as formas posibles de embelecer esas melodías, facendo uso da súa extrema habilidade para o contrapunto. A proposta de Accademia del Piacere proporciónanos a oportunidade de escoitar exemplos de cada procedemento. Así, en In dulci jubilo (BWV 368) Bach realiza una sinxela harmonización co coral na voz máis aguda, das que aínda hoxe utilizan como exemplo de libro os profesores de harmonía dos conservatorios. En Liebster Jesu, wir sind hier (BWV 731) a melodía, sempre na voz aguda, é ornamentada de maneira suntuosa até quedar marabillosamente irrecoñecible entre trilos, mordentes, apoiaturas e grupetos.

Pero onde Bach amosaba a súa mestría insuperable era na arte do contrapunto, isto é, engadir elaboradas contramelodías ao sinxelo coral, que queda daquela como cantus firmus: unha lenta base de notas longas sobre a que se constrúe unha verdadeira fantasía. O In dulci jubilo do seu tío e sogro Johann Michael (antes atribuído a Johann Sebastian co número de catálogo 751) puido servirlle como exemplo –superado, como sempre– para Ich ruf’ zu dir, Herr Jesu Christ (BWV 639). O caso máis sofisticado de elaboración dun coral en Bach constitúeno, sen dúbida, as Variacións canónicas sobre Von Himmel hoch (BWV 769), que, non en van, o propio Bach publicou en vida, privilexio excepcional que reservou a moi poucas obras. Escritas para o seu ingreso nunha exclusiva academia científico-musical, a do ilustrado Mizler, Bach viste o sinxelo coral con cinco sucesivas roupaxes: canons á oitava, á quinta, á sétima, por aumentación e, finalmente, por inversión; é dicir, autoimitacións diversas e estritas da melodía orixinal, que Bach, ademais, embelece con voces engadidas para demostrar un virtuosismo técnico na escritura musical que nunca estivo ao alcance, digámolo sen ambaxes, de ninguén máis na historia.

Moito máis famoso, con todo –e por certo tamén publicado en vida de Bach, este entre os Corais Schübler– é o Wachet auf, ruft uns die Stimme (BWV 645). Versión para órgano dunha fantasía orixinalmente escrita para coro e orquestra na cantata BWV 140 (na que o coral é cantado polos tenores coa estrofa Zion hört die Wächter singen), demóstranos que as reducións organísticas de Bach reflicten un pensamento melódico de voces independentes, cantables, esencialmente vocais aínda que interpretadas por instrumentos. O propio Bach readaptou en decenas de ocasións unha mesma versión dun coral agora para órgano, despois para coro ou para instrumentos. Nada mellor, pois, para recuperar esa vocalidade instrumental de liñas independentes, verdadeiro núcleo destas obras, que o cuarteto dun dos instrumentos máis dotados para o ideal de imitación da voz humana, a viola da gamba, tan querido e usado polo mesmo Bach e tan capaz de pronunciar palabras sen dicir palabras dende un sinxelo xesto de arco.

Juan Ramón Lara

_

PROGRAMA:

Johann Sebastian Bach (1685-1750)

Coral Nun komm, der Heiden Heiland BWV 659

Coral Liebster Jesu, wir sind hier BWV 731

Coral In dir ist Freude BWV 615

Coral In dulci jubilo BWV 368

Coral In dulci jubilo BWV 751
(Johann Michael Bach, 1648-1694; antes atribuido a J. S. Bach)

Contrapunctus I & Canon per augmentationem in contrario motu, de A Arte da Fuga BWV 1080
Preludio BWV 700
Fughetta BWV 701
Canone alla Settima (Variation III), de Variacións Canónicas BWV 769
Movemento do Magnificat BWV 243a
(todos sobre o coral Vom Himmel hoch, da komm’ ich her)

Coral Ich ruf’ zu dir, Herr Jesu Christ BWV 639

Contrapunctus VIII & Contrapunctus IV, de A Arte da Fuga BWV 1080

Trío en sol menor BWV 584

Coral Wachet auf, ruft uns die Stimme BWV 645

arranxos: Fahmi Alqhai

_

Máis información na web do Festival Ateneo Barroco